ქართულ ლიტერატურათმცოდნეობაში დამკვიდრებულია თქმა, რომ ვაჟა-ფშაველა „ბუნების პოეტია“. ეს განსაზღვრება ზუსტია და ამავე დროს თითქმის უსარგებლო — ისევე, როგორც ითქვას, რომ შექსპირი „ადამიანის პოეტია“. კითხვა, რომელიც ღირს დასმად, სხვაა: რა უფლებები აქვს ბუნებას მის ტექსტში?
ორმხრივი მეტყველება
ევროპულ რომანტიზმში პეიზაჟი გრძნობის სარკეა: გმირი მწუხარეა და ღრუბლები ჩამოწვება. ვაჟასთან ეს კავშირი შებრუნებულია და გაცილებით უხერხული. მთა არ იმეორებს ადამიანის განწყობას — ის ეწინააღმდეგება მას. ნისლი მაშინ ჩამოწვება, როცა გმირს სიცხადე სჭირდება. მდინარე მაშინ იზრდება, როცა გადასვლა აუცილებელია.
ეს არ არის სიმბოლიზმი. ეს კომპოზიციური გადაწყვეტილებაა: ბუნება ტექსტში მოქმედი პირია, რომელსაც საკუთარი ინტერესი აქვს და ეს ინტერესი ადამიანის ინტერესს არ ემთხვევა.
კანონი და სინდისი
„ალუდა ქეთელაურის“ ცენტრალური კონფლიქტი ხშირად იკითხება როგორც პიროვნებისა და თემის დაპირისპირება. მაგრამ თუ ყურადღებით წავიკითხავთ, დაპირისპირება უფრო ღრმაა: ეს არის კონფლიქტი წესსა და ხედვას შორის. წესი კოლექტიურია, გამოცდილი და უსაფრთხო. ხედვა ინდივიდუალურია და საშიში, რადგან მისი გაზიარება შეუძლებელია — ალუდას არ შეუძლია სხვას აჩვენოს ის, რაც დაინახა.
ტრაგედია იქ იწყება, სადაც სიმართლის დანახვა შესაძლებელია, მისი გადმოცემა კი — არა.
თემი არ არის ბოროტი. თემი მართალია საკუთარი ლოგიკის ფარგლებში: ის ინახავს იმას, რაც საუკუნეებმა გამოცადა. ვაჟა არ ირჩევს მხარეს — და სწორედ ეს არჩევანის უარყოფაა მისი ტექსტების მთავარი ეთიკური მიღწევა.
ენა, რომელიც არ თარგმნის
ვაჟას ლექსიკა დიალექტურია და ეს პრობლემაა მთარგმნელისთვის — მაგრამ არა ის პრობლემა, რომელზეც ჩვეულებრივ საუბრობენ. სირთულე არაა ცალკეული სიტყვის ეკვივალენტის პოვნა. სირთულე ისაა, რომ ფშაური მეტყველება მის ტექსტში სოციალურ პოზიციას აღნიშნავს: ეს არის ენა, რომელიც ცენტრიდან შორსაა და ამ სიშორეს არ ითხოვს პატიებას.
ყოველი თარგმანი, რომელიც ამ ენას ლიტერატურულ ნორმაში ათავსებს, ტექსტს ერთ განზომილებას აკლებს — და ეს განზომილება არც სტილისტურია და არც ეთნოგრაფიული. ის პოლიტიკურია.