ილია ჭავჭავაძის პროზა სკოლაში სოციალური დიაგნოზის კუთხით ისწავლება: ბატონყმობის კრიტიკა, თავადაზნაურობის დეგრადაცია, გლეხის ხმა. ეს ყველაფერი მართალია. მაგრამ თუ ილიას მხოლოდ ამ რეგისტრში ვკითხულობთ, გვრჩება მწერალი, რომელიც სწორ აზრებს ამბობს — და ეს ძალიან ცოტაა.
რაც წინადადებაში არ არის
„ოთარაანთ ქვრივში“ ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენები თხრობის გარეთ ხდება. მკითხველი ინფორმაციას იღებს არა აღწერით, არამედ იმ ცვლილებით, რომელიც პერსონაჟის ქცევაში შეიმჩნევა. ეს ტექნიკა — მოვლენის გამოტოვება და მხოლოდ მისი შედეგის ჩვენება — XIX საუკუნის ქართულ პროზაში ილიამდე პრაქტიკულად არ არსებობს.
შედეგი ისაა, რომ მკითხველი იძულებულია იმუშაოს. ტექსტი მას არ უხსნის, რა მოხდა; ის აჩვენებს ადამიანს, რომელსაც რაღაც მოუვიდა.
დიალოგი, როგორც სოციალური რუკა
ილიასთან პერსონაჟები არასოდეს ლაპარაკობენ ერთნაირად. ეს ტრივიალურად ჟღერს, მაგრამ მისი თანამედროვე ქართული პროზის დიდ ნაწილში ყველა თანაბრად „ლიტერატურულად“ საუბრობს. ილიასთან წინადადების სიგრძე, კავშირების რაოდენობა და სესხებული სიტყვების წილი პერსონაჟის სოციალურ ადგილს აღნიშნავს.
რეალიზმი არ არის იმის თქმა, რომ სოფელი ღარიბია. რეალიზმი ისაა, რომ ღარიბი სოფლის მცხოვრები ისე ლაპარაკობს, როგორც ლაპარაკობს.
პუბლიცისტისა და მწერლის მანძილი
ილია-პუბლიცისტი ცალსახაა. ილია-პროზაიკოსი — არა. „კაცია-ადამიანი?!“-ს ფინალი არ იძლევა იმ ნუგეშს, რომელსაც პუბლიცისტური ტექსტი დაპირდებოდა. ეს განსხვავება არ არის შეუსაბამობა; ეს ჟანრის გაცნობიერებაა. სტატიაში პასუხი უნდა იყოს. მოთხრობაში საკმარისია, კითხვა სწორად დაისვას.